Inicjatywy ogólnopolskie
European Rover Challenge
Europejska Fundacja Kosmiczna
To międzynarodowe zawody robotów marsjańskich połączone z otwartym piknikiem naukowym i konferencją, organizowane od 2014 r. w Polsce przez Europejską Fundację Kosmiczną. Studenci budują łaziki i testują je na Marsyardzie – naukowej replice Marsa, projektowanej co roku przez geologów z PAN. Znajdują się na niej kratery, wulkany, kanały lawowe, umożliwiające studenckim robotom wykonywanie zadań znanych z misji NASA i ESA. Replika ma 900 m² i jest zbudowana z ok. 200 ton materiałów.
Inicjatywa nadaje nauce kontekst sportowej rywalizacji. Publiczność kibicuje zawodnikom, śledzi zmagania łazików, przeżywa sukcesy i porażki. Wydarzenie obejmuje także warsztaty, pokazy i prelekcje ekspertów. Poznawanie technologii kosmicznych w działaniu ułatwia widowni zaangażowanie się w naukę, a studentom daje unikalne doświadczenie projektowe. Wielu z nich prowadzi później warsztaty w szkołach w całej Polsce, stając się ambasadorami nauki w swoich miejscowościach.
KIOSKI TROSKI – zdrowie psychiczne i kultura
Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”
Interdyscyplinarny program szkoleniowy dla kadr kultury opiera się na badaniach pokazujących dobroczynny wpływ kultury i sztuki na zdrowie (m.in. raport „Culture for Health”) i przekłada je na praktykę instytucji kultury. Inicjatywa odpowiada na rosnącą skalę wyzwań: według WHO do 2030 r. depresja może stać się jedną z najczęściej występujących chorób na świecie, a w Polsce kryzysu psychicznego doświadcza co czwarta osoba. Program daje narzędzia, dzięki którym uczestnictwo w kulturze może wspierać zdrowienie: pomaga regulować emocje, wzmacniać poczucie sensu i zmniejszać samotność.
Kioski troski zaangażowały dotychczas przedstawicieli ponad 200 instytucji kultury. W ramach inicjatywy powstaje społeczność wymiany wiedzy w zakresie zdrowia psychicznego. Tworzone są także narzędzia do projektowania działań wspierających osoby w kryzysie psychicznym – tak, by udział w kulturze mógł stać się dla nich elementem procesu zdrowienia.
RÓWIEŚNICY
Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę
Program wspiera szkoły w przeciwdziałaniu przemocy rówieśniczej (ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy) oraz w diagnozowaniu skali i form tego zjawiska. Obejmuje m.in. serial edukacyjny dla uczniów, szkolenia dla kadry pedagogicznej, scenariusze lekcji, webinary superwizyjne, platformę edukacyjną oraz narzędzia badawcze (ankiety). Dostarcza gotowe materiały do wykorzystania w pracy pedagogicznej i pomaga młodzieży uczyć się reagowania, szukania wsparcia oraz bezpiecznych sposobów działania w sytuacjach przemocy.
Badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wskazują, że przemoc rówieśnicza jest najczęstszą formą wiktymizacji doświadczaną przez nastolatki – deklaruje ją aż 66% z 168 140 badanych uczniów i uczennic. W programie RÓWIEŚNICY wzięły udział 3954 szkoły – 14 914 klas 7–8 szkół podstawowych i 1–2 szkół ponadpodstawowych.
S4ClimateKit – eksperymentalny zestaw dydaktyczny, który zmienia szkolną edukację klimatyczną
Fundacja Edukacji Klimatycznej
Nauczyciele otrzymują gotowe narzędzia nowoczesnej, angażującej edukacji, dzięki którym uczniowie wcielają się w rolę badaczy klimatu, samodzielnie odkrywają zjawiska fizyczne i wyciągają wnioski z doświadczeń.
W zestawach znajdują się profesjonalne, rzadko dostępne w szkołach przyrządy (m.in. pyranometr, pirometr, kamera termowizyjna, czujnik CO₂, mini zestaw fotowoltaiczny), a także instrukcje oraz materiały pomocnicze. Uczniowie mogą badać efekt cieplarniany, bilans promieniowania, stężenie CO₂, jakość izolacji budynku czy wykorzystanie energii słonecznej.
Inicjatywa oferuje jakościowe, pronaukowe spojrzenie na edukację klimatyczną: skomplikowane procesy fizyczne przestają być teorią z podręcznika, a stają się czymś, co można zobaczyć, zmierzyć i zinterpretować. Zestawy trafiły do 43 szkół, a w lekcjach z ich wykorzystaniem wzięło udział 2428 uczniów.
www.fundacjaedukacjiklimatycznej.pl/s4climatekit
WEB-KORKI
Olga Kotyk, Fundacja Web-Korki
Fundacja organizuje regularne, indywidualne zajęcia online dla wychowanków domów dziecka (w wieku 5–25 lat) w całej Polsce, wyrównując ich szanse edukacyjne. Łączy podopiecznych z wolontariuszami – lekarzami, prawnikami, studentami i specjalistami z różnych branż. Wspiera również rozwój wolontariuszy poprzez dedykowany program szkoleniowy. Do tej pory odbyło się ponad 20 000 zajęć, angażujących ponad 400 wolontariuszy.
Siłą inicjatywy jest budowanie relacji edukacyjnych opartych na długofalowym kontakcie i trwałej więzi. WEB-KORKI wypełniają lukę systemową, zapewniając stałe wsparcie wychowankom domów dziecka poprzez regularne spotkania, uważność i wiarę w ich możliwości.
Fundacja działa od sześciu lat. Powstała w czasie pandemii z inicjatywy 21-letniej studentki i opiera się na w pełni wolontariackim zespole, do którego dołączają również dawni podopieczni.
Inicjatywy lokalne
Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza
Ośrodek "Pogranicze – sztuk, kultur, narodów" w Sejnach
Program łączy edukację i kulturę, budując w dzieciach ciekawość, wrażliwość i poczucie zakorzenienia. Obejmuje osoby dorastające w wielokulturowym regionie pogranicza, pochodzące z różnych środowisk społecznych, kulturowych i religijnych. Przez cały rok uczestnicy i uczestniczki wspólnie z artystami i regionalistami poznają sztukę i historię sąsiadów. Piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki i uczą się pieśni pogranicza. Działania Uniwersytetu obejmują także spektakle, koncerty, wystawy i filmy prezentowane mieszkańcom miasta.
Inicjatywa mierzy się z wyzwaniami edukacji w małym mieście – ograniczonym dostępem do kultury, poczuciem peryferyjności oraz zanikiem pamięci o historii sąsiedztwa regionu. Program rozwija wrażliwość i umiejętność postrzegania miejsca dorastania jako przestrzeni wspólnoty, odpowiedzialności i twórczego współtworzenia. Wzmacnia tożsamość lokalną i uczy uważnego, otwartego kontaktu z dziedzictwem miejsca. Podobna inicjatywa może być prowadzona także w innych społecznościach pogranicza.
Studio DE_HA
Fundacja Daj Herbatę w Warszawie
Inicjatywa wspiera dorosłe osoby wychodzące z kryzysu bezdomności w Warszawie i okolicach. Łączy aktywizację zawodową (m.in. renowacja mebli, produkcja akcesoriów dla zwierząt z recyklingu), arteterapię (grafika, rzeźba) oraz wsparcie asystentów zdrowienia. Taki model pomaga budować stabilność, poczucie sprawczości i powrót do relacji społecznych, wykraczając poza pomoc. Celem programu jest przeciwdziałanie wykluczeniu i reintegracja społeczna.
Studio prowadzi również warsztaty dla firm i osób indywidualnych, w które angażują się beneficjenci programu (jako prowadzący). Łączy edukację z terapią i pracą zarobkową w jednym miejscu („od deski do deski”), co wzmacnia podmiotowość i przełamuje stereotypy wokół tematu tabu. Inicjatywa skutecznie buduje mosty z biznesem i sprzyja rozwojowi odpowiedzialnych form zaangażowania (np. wolontariat, działania CSR).
Szkolne kółko żużlowe w Kowalewie Pomorskim
Konrad Trokowski, Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Kowalewie Pomorskim
Inicjatywa skupia kibiców żużla z klas 4–8. Podczas cotygodniowych zajęć sport jest narzędziem edukacyjnym i punktem wyjścia do rozmów o emocjach, współpracy, lokalnej tożsamości oraz odpowiedzialnym kibicowaniu.
Kółko pokazuje, jak pasja nauczyciela oraz zakorzenienie w popularnym w tym regionie sporcie mogą wspierać wszechstronny rozwój dzieci i wzmacniać wartości obywatelskie. Uczestnicy spotkań m.in. planują budżet, przygotowują prezentacje multimedialne o ulubionych żużlowcach, uczą się pracy w grupie, rozwijają kompetencje miękkie oraz ćwiczą współzawodnictwo w duchu fair play.
Inicjatywa jest przykładem oddolnego, szkolnego „przewrotu”, który wydarza się w wielu miejscach w Polsce. Pokazuje, że nauczyciel może być dla uczniów wiarygodnym wzorem – kimś, kto dzieli się pasją, wspiera rozwój i buduje poczucie sprawczości. Udowadnia też, że nawet niewielka zmiana w codzienności szkoły może uruchomić trwałą energię do działania i uczenia się.
Trening białych krwinek – jak działają szczepionki?
Instytut Genetyki Człowieka PAN w Poznaniu
Program w przystępny sposób pokazuje, jak działa układ odpornościowy, białe krwinki i szczepionki. Wprowadza dzieci, młodzież i dorosłych w świat współczesnej genetyki oraz biologii człowieka poprzez doświadczenie, eksperyment i bezpośredni kontakt z naukowcami.
Motywem przewodnim projektu są „białe krwinki” – symboliczni bohaterowie opowieści o odporności. Dzięki nim złożone zagadnienia, takie jak mechanizmy działania szczepionek, alergii czy nowotworów krwi, stają się przystępne i angażujące.
Inicjatywa przenosi zagadnienia naukowe z laboratoriów do przestrzeni szkolnej i społecznej, pomaga w rozwijaniu umiejętności samodzielnego myślenia od dzieciństwa i budowaniu zaufania do nauki. Program obejmuje mieszkańców Poznania i Wielkopolski. Dzieci (6–12 lat) odkrywają podczas warsztatów, jak działają szczepionki, a przy okazji poznają podstawy pracy laboratoryjnej. Starsza młodzież i studenci omawiają mechanizmy immunologiczne w szerszym kontekście zdrowia publicznego. W ten sposób powstaje międzypokoleniowa społeczność świadomych odbiorców nauki, a niepokój zmienia się w wiedzę i zrozumienie.
www.igcz.poznan.pl/dzialalnosc-naukowa/popularyzacja-nauki
Własne Pokoje
Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie
Cykl równoległych warsztatów zarówno dla osób z niepełnosprawnościami (OzN), jak i dla ich opiekunów i opiekunek. Zajęcia łączą edukację kulturową i działania twórcze (m.in. pisarskie, muzyczne i ruchowe) z profesjonalną asystencją osobistą.
Program wykorzystuje sztukę współczesną jako narzędzie rozwoju i wzmacniania odporności psychicznej. Odpowiada na wyzwania, z którymi mierzą się opiekunowie osób z niepełnosprawnościami chronicznie przeciążeni opieką, co prowadzi do izolacji społecznej, pogorszenia dobrostanu psychicznego i ograniczenia możliwości rozwoju oraz dostępu do kultury.
Celem inicjatywy jest zwiększanie dostępności kultury, wzmocnienie osób wykonujących pracę opiekuńczą poprzez włączanie ich i osób, którymi się opiekują, w życie kulturalne. Projekt proponuje nowe podejście do wizyty w instytucji kultury, uwzględniające potrzeby opiekunów – grupy pomijanej na poziomie systemowym, również w ustawie o dostępności instytucji kultury. Wypracowany model działań może być punktem odniesienia dla innych instytucji, które chcą rozwijać ofertę włączającą.
www.zacheta.art.pl/pl/edukacja/programy/program-wlasne-pokoje
Przewodnicząca: dr Katarzyna Młynek, Centrum Nauki Kopernik
Dr Ilona Iłowiecka-Tańska
Agnieszka Milewska
Anna Puchta 
Dr Weronika Śliwa
Agnieszka Wichrowska
Piotr Wróbel
Kacper Zabielski
Przewodniczący: Robert Firmhofer, Centrum Nauki Kopernik
Julia Gałosz, fundacja WePlanet
Sławomir Kasprzak, ZS Licealnych i Technicznych nr 1 w Warszawie
Prof. zw. dr hab. Dorota Klus-Stańska,
Joanna Lilpop, Szkoła Edukacji PAFW i UW
Jacek Łęgiewicz, Samsung 
Michał Senk, Centrum Myśli Jana Pawła II
Oliwia Thomas, artystka
Dr Jędrzej Witkowski, Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO)